فاویسم(favism) یك بیماری فصلی، ‌ارثی و تغذیه‌ای است كه به‌شكل و بیشتر در اثر خوردن باقلای سبز خام و گاهی فریز شده و یا در اثر مصرف برخی از داروها و مواد شیمیایی اكسید‌كننده در افراد حساس اتفاق می‌افتد.

در ایران، فاویسم، بومی سواحل خزر است. كانون‌هایی از بیماری هم در سواحل خلیج فارس به‌ویژه مناطق جنوب و جنوب شرقی ماهدشت، فسا و فیروزآباد فارس و روستاهای شمالی ایرانشهر در استان سیستان و بلوچستان نیز دیده می‌شود.

در سواحل دریای خزر، خطر ابتلا به بیماری از هفته اول اردیبهشت تا هفته دوم خرداد، ساكنان منطقه را تهدید می‌كند، ولی بحرانی‌ترین زمان هفته دوم خرداد است. بعد از این هفته هم، بیماری به‌طور موقت فروكش می‌كند، به‌طوری كه تا سال بعد بیماری حالت ركود را طی خواهد كرد. سن شیوع این بیماری هم یك تا 10 سالگی است، اما بیشتر مبتلایان در رده سنی زیر 5 سال قرار دارند. در كودكان زیر یك سال نیز ممكن است بیماری از طریق خوردن شیر مادر اتفاق بیفتد.

دكتر مینا ایزد‌یار، متخصص خون و رئیس انجمن تالاسمی ایران، در این گفت‌وگو در مورد این بیماری و نحوه شروع علائم آن، توضیح می‌دهد. او معتقد است كه فاویسم یك مشكل پزشكی حاد قلمداد نمی‌شود كه بخواهیم خانواده‌ها را نسبت به آن بترسانیم، ولی آگاهی دادن به والدین كودكان مبتلا به این بیماری، در مورد واكنش صحیح نسبت به علائم آن، یكی از ضروری‌ترین اقدامات است.

خانم دكتر، شروع بیماری فاویسم در كودكان به‌ چه ‌صورت است؟

فاویسم در اثر كمبود آنزیمی به نام گلوكز6 فسفات دی هیدروژناز (G6pd) به‌صورت ارثی معمولا از مادر به پسر منتقل می‌شود . ژن این آنزیم روی كروموزوم X سوار می‌شود، ولی اگر در این امر خللی پیش بیاید، فرد، مبتلا به فاویسم خواهد شد.

با این حال چرا بیشتر مبتلایان به این بیماری پسر هستند؟

این بیماری در پسرها شایع‌تر است، چون پسرها فقط دارای یك كروموزوم X و دختران دارای دو تا از این كروموزوم هستند. بنابراین اگر ژن آنزیم نام برده شده نقص داشته باشد، پسران را بیشتر گرفتار می‌كند.

این یعنی دختران اصلا به فاویسم مبتلا نمی‌شوند؟

چرا، اگر دو كروموزوم X دختران، گرفتار نقص این ژن باشد، یا اگر كروموزوم X سالم شان نتواند دختر را در مقابل X معیوب، سالم نگه‌دارد، دختران هم مبتلا به این بیماری می‌‌شوند، ولی تعداد مبتلایان پسر خیلی بیشتر است.

در بین مواد مصرفی، باقلا بیشتر از همه منجر به بروز علائم این بیماری در كودك می‌شود، مگر این ماده چه خاصیتی دارد؟

باقلا از جمله مواد اكسیدان است، یعنی موادی كه اكسیژن در آنها زیاد تولید می‌شود. همین امر باعث می‌شود كه گلبول‌های قرمز فاویسمی‌ها در مقابل مواد اكسیدان از بین بروند یا پاره شوند.

این بیماری به‌ صورت چه علائمی خودش را نشان می‌دهد؟

حاصل این فرآیند به‌صورت كم‌خونی شدید، اسهال و استفراغ، تهوع، زردی سفیده چشم، زردی پوست و خونی شدن رنگ ادرار خواهد بود.